تبلیغات
نقد و نظر
پارت ها و روزگارشان

محمود فاضلی بیرجندی

هزار سالي، کم‌تر يا بيش‌تر، از روزگار فردوسي مي‌گذرد که چون در ضمن سرودن شاه‌نامه ارجمندش به دوره پارت‌ها (اشکانیان) رسيد، نوشت که از آنان به جز نام چيزي نشنيده است. اما ما امروز مي‌توانيم با سربلندي اظهار بداريم که از آنان به جز نام هم چيز‌هايي مي‌دانيم. درست است که آگاهي‌هايي که از پارت‌ها داريم در مقايسه با آن‌چه از هخامنشيان مي‌دانيم کم‌تر و در مقايسه با آگاهي‌هايي که از ساسانيان داريم به مراتب کم‌تر است. اما امروزه شايد ديگر به جا نباشد که مدعي نا آشنايي با پارت‌ها باشيم. از حدود يک صد و پنجاه سالي که از تاليف دُرَرالتيجان في‌التاريخ بني‌الاشکان به خامه محمدحسن‌خان اعتمادالسلطنه مي‌گذرد چندين مجلد کتاب و تعداد زيادي مقاله به چاپ و انتشار رسيده که در هر يک به تمامي تاريخ اشکانيان (پارت‌ها) يا به گوشه يا گوشه‌هاي خاصي از آنان و روزگارشان پرداخته شده است. اين آثار پيوسته برآگاهي‌هاي ما از پارت‌ها افزوده است تا از ايشان به جز نام هم چيزهايي بدانيم.
کتاب حاضر هم مجموعه مقالاتي از پژوهش‌های تازه پيرامون پارت‌هاست که با اميد به افزوده شدن بر معارف پارت‌ها در زبان فارسي ترجمه شده است.

آمار سایت
بازديد امروز: 10
کل بازديد: 3250
افراد آنلاين: 0

شبه مدرنیسم ایرانی

محمد هاشمی*
تاريخ ايران در دوره معاصر با مسائل مهمي رودررو بوده است و مهم‌ترين و اصلي‌ترين مساله ايران در اين دوره چگونگي رويارويي با دنياي مدرن است. روشنفكران و صاحبان انديشه ايراني هركدام براي اين مساله نظري ابراز كرده‌اند. محمد علي همايون كاتوزيان نيز يكي از مهم‌ترين نظريه‌پردازان تاريخ معاصر به شمار مي‌رود كه در اين زمينه صاحب نظريه است. نخستين جرقه‌هاي فكري مبني بر لزوم نوسازي ايران به زمان سلطنت فتحعليشاه قاجار بازمي‌گردد. صاحب منصبان ايراني درگير در جنگ‌هاي ايران و روسيه كه با ارتش مدرن روس مواجه شدند، هنگامي كه قدرت نظامي ارتش روسيه را مشاهده كردند، با درك لزوم نوسازي ايران نخستين قدم‌ها را براي نوسازي برداشتند. اما اين تلاش‌ها با مرگ عباس ميرزا وليعهد و ميرزا عيسي قائم مقام و قتل ميرزا ابوالقاسم قائم مقام ناكام و ناتمام ماند و حكومت واپسگراي محمدشاه و وزير خرافاتي و بي‌كفايتش قسمت عمده‌يي از اصلاحات ناتمام گذشته را برباد داد. اين سير ميان دوره اصلاحات و واپسگرايي در سرتاسر تاريخ معاصر ايران امتداد يافت و پس از جنبش مشروطه رنگي ديگر به خود گرفت كه كاتوزيان نام آن را «سنت استبداد – هرج و مرج» نامگذاري كرده است. به عبارت ديگر حكومت‌هاي اقتدارگرا به استبداد روي آورده‌اند كه منجر به جنبش اصلاحي يا انقلابي شده كه آن نيز در نهايت در وادي هرج ومرج گرفتار آمده و حكومتي اقتدارگرا رادر پي داشته است واين چرخه در تاريخ معاصر ايران تكرار شده است. از نظر همايون كاتوزيان اين نوسازي ناتمام ريشه در مشكلات تاريخي جامعه ايران دارد كه ما را به «شبهه مدرنيسم» دچار كرده است: «اساسي‌ترين مانع پيشرفت جامعه همين سنت استبداد- هرج‌ومرج بود كه فقط به روابط دولت و ملت محدود نمي‌شد بلكه در اعماق جامعه‌شناسي و روانشناسي فردي و اجتماعي كشور ريشه دوانده بود. شما بارزترين نمونه اين را در رانندگي در خيابان‌ها و جاده‌ها مي‌بينيد كه به شيوه‌يي لجام‌گسيخته است و نشان مي‌دهد افراد حقوقي براي ديگراني كه آنان را شخصا نمي‌شناسند قايل نيستند. حتي كوچك‌ترين فرد اجتماع كه رفتارش لجام‌گسيخته و خودسرانه باشد يك مستبد كوچك در تعارض با مستبدان ديگر است. باري در نتيجه ما در آنچه شما ورود به دنياي نو مي‌ناميد تقريبا در همه موارد در سطح تجدد مانديم و به عمق آن دست نيافتيم. من در كتاب اقتصاد سياسي ايران نام اين را شبه‌مدرنيسم نهاده‌ام و شرح نسبتا مبسوطي درباره ماهيت و وجوه آن نوشته‌ام.»از همين روي است كه وي از اصطلاح «جامعه كوتاه‌مدت» يا «جامعه كلنگي» براي بيان معضلات تاريخي جامعه ايراني بهره برده است: «اين مفاهيم (جامعه كوتاه‌مدت) يا (جامعه كلنگي) كه بنده در اينجا و آنجا شرح و بحث كرده‌ام يكي از ويژگي‌هاي بنيادين جامعه و تاريخ ايران است. در ايران تغيير خيلي پيش مي‌آمد و مسلما بيشتر از اروپا، دقيقا به اين جهت كه جامعه‌يي كوتاه‌مدت يا كلنگي بود. طبقات، دارايي، مقام و… همه كوتاه‌مدت بودند يعني از يك كوتاه‌مدت به يك كوتاه‌مدت ديگر تغيير مي‌كردند يا به عبارتي كلنگي مي‌شدند. اما تغيير مستمر و زاينده و سازنده و بلندمدت اگر نگوييم پيش نمي‌آمد، بسيار نادر بود. در جامعه‌يي كه آينده‌نگري آن بر مبناي «از اين ستون به آن ستون فرج است» و «تا شش ماه ديگر كي زنده كي مرده» قرار دارد، تغيير و توسعه مداوم و فزاينده اگر هم ممكن باشد بسيار آهسته و گسستني است. مثلا افق سرمايه‌گذاري در ايران معمولا بيش از دو يا سه سال نيست كه به اصطلاح معروف «پول خودش را دربياورد». اين جامعه‌يي است كه در آن غايت مطلوب خيلي از مردم اين است كه «بار خود را ببندند و بروند». به همين قياس سياست و حكومت نيز در ايران كوتاه‌مدت بوده است.»كتاب «نوسازي ناتمام» كه مجموعه مصاحبه‌هاي محمد صادقي با دكتر محمد علي همايون كاتوزيان است، از زاويه‌هايي متفاوت به مسائل تاريخ معاصر مي‌پردازد و مصاحبه‌گر با طرح پرسش‌هاي هدفمند تلاش دارد تا از نگاه يكي از برجسته‌ترين نظريه‌پردازان تاريخ معاصر به معضلات تاريخي جامعه ايران نوري بتاباند.

* دانشجوي دكتراي تاريخ-دانشگاه شهيد بهشتي